Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM), İngilizce adıyla Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM), Avrupa Birliği tarafından karbon kaçağı riskini azaltmak amacıyla geliştirilen bir düzenlemedir. Mekanizma, AB'ye ithal edilen belirli ürünlerin üretim süreçlerinde ortaya çıkan gömülü karbon emisyonlarının, AB Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) kapsamında uygulanan karbon fiyatlandırmasıyla uyumlu şekilde ele alınmasını amaçlar.
SKDM, AB içindeki üreticiler ile AB pazarına ürün ihraç eden üreticiler arasındaki karbon maliyeti farklılıklarını azaltmayı hedefler. Böylece üretimin daha düşük iklim politikası standartlarına sahip ülkelere kaydırılmasından kaynaklanabilecek karbon kaçağı riskinin önüne geçilmesi amaçlanır.
Karbon kaçağı, iklim politikaları nedeniyle üretim maliyetleri artan faaliyetlerin daha düşük karbon maliyetine veya daha sınırlı çevre düzenlemelerine sahip ülkelere taşınması ve bu nedenle emisyonların başka bölgelerde ortaya çıkması riskini ifade eder. SKDM, AB'ye ithal edilen belirli ürünlerin gömülü emisyonlarını dikkate alarak bu riski azaltmayı hedefler.
Mekanizmanın temel amacı, AB içinde üretim yapan işletmeler ile AB pazarına ihracat gerçekleştiren işletmeler arasındaki karbon maliyeti farklılıklarını azaltmak ve üretim kararlarında emisyonların dikkate alınmasını teşvik etmektir. SKDM, tüm ürünleri kapsayan genel bir ithalat vergisi değildir; kapsamı ilgili düzenlemelerde belirlenen ürün grupları ve kurallar çerçevesinde uygulanır.
CBAM, İngilizce Carbon Border Adjustment Mechanism ifadesinin kısaltmasıdır. Türkçede Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) olarak kullanılan düzenlemenin İngilizce adıdır. Dolayısıyla SKDM ve CBAM iki ayrı mekanizma değil, aynı Avrupa Birliği düzenlemesini ifade eden adlandırmalardır.
Düzenleme kapsamında belirli ürünlerin üretim süreçleriyle ilişkili gömülü emisyonlar hesaplanır ve ilgili beyan yükümlülükleri yerine getirilir. Uygulamanın kapsamı, hesaplama yöntemi ve yükümlülüklerin takvimi Avrupa Birliği mevzuatında tanımlanır.
SKDM'nin kapsamı Avrupa Birliği mevzuatında belirlenen ürün gruplarıyla sınırlıdır. İlk uygulama kapsamındaki başlıca sektörler arasında demir-çelik, alüminyum, çimento, gübre, elektrik ve hidrojen yer alır. Ürün kapsamı ve ilgili kodlar mevzuatla tanımlandığı için işletmelerin kendi ürünlerinin kapsam dahilinde olup olmadığını güncel düzenlemeler üzerinden kontrol etmesi gerekir.
SKDM sürecinde AB'ye ithal edilen kapsam dahilindeki ürünlerin üretiminden kaynaklanan gömülü emisyonlar belirlenir. İthalatçılar, ilgili dönem ve geçerli kurallar çerçevesinde bu emisyonlara ilişkin bilgileri toplar, hesaplar ve beyan eder. Emisyonların hesaplanmasında ürünün üretim süreci ve mevzuatta tanımlanan yöntemler dikkate alınır.
Mekanizmanın mali yükümlülükleri ve uygulama adımları, geçiş dönemi ile kesin uygulama döneminde farklılık gösterebilir. Bu nedenle raporlama, doğrulama, sertifika alımı ve teslimine ilişkin tarihler için Avrupa Birliği'nin güncel mevzuatı ve yetkili kurumların duyuruları esas alınmalıdır.
SKDM, karbon emisyonlarının üretim maliyetleri ve uluslararası ticaret üzerindeki etkisini daha görünür hale getirir. AB pazarına ihracat yapan üreticiler açısından ürünlerin gömülü emisyonlarının ölçülmesi, raporlanması ve azaltılmasına yönelik çalışmalar önem kazanabilir.
Düzenleme, işletmelerin enerji verimliliği, üretim teknolojileri, ham madde seçimi ve tedarik zinciri süreçlerini yeniden değerlendirmesine neden olabilir. Daha düşük emisyonlu üretim yöntemlerine geçiş, şirketlerin hem çevresel performansını hem de dış pazarlardaki rekabet koşullarını etkileyebilir. Bu etkinin düzeyi sektör, ürün ve işletmenin üretim yapısına göre değişir.
CBAM sertifikası, Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması kapsamında ithal edilen ürünlerin gömülü emisyonlarına ilişkin karbon maliyetinin karşılanmasında kullanılan elektronik bir birimdir. Bu sertifika, işletmelerin çevresel uygunluğunu gösteren ISO benzeri bir belge veya başvuru sonucunda kazanılan bir yeterlilik sertifikası değildir.
SKDM kapsamındaki yükümlülükler, ilgili düzenlemelerde belirtilen koşullar çerçevesinde yetkilendirilmiş CBAM beyan sahipleri tarafından yerine getirilir. Bu süreçte ithal edilen ürünlerin gömülü emisyonları hesaplanır ve gerekli bildirimler yapılır.
CBAM sertifikalarının işleyişi şu temel aşamalardan oluşur:
- Yetkilendirme: SKDM kapsamındaki ithalat faaliyetleri için gerekli koşulları sağlayan ithalatçıların veya ilgili dolaylı gümrük temsilcilerinin yetkilendirilmiş CBAM beyan sahibi statüsünü edinmesi gerekir.
- Emisyonların hesaplanması ve beyan edilmesi: İthal edilen ürünlerin üretim süreçleriyle ilişkili gömülü emisyonlar, ilgili hesaplama ve doğrulama kuralları çerçevesinde belirlenir ve beyan edilir.
- CBAM sertifikalarının satın alınması: Yetkilendirilmiş CBAM beyan sahipleri, mevzuatta belirlenen takvim ve yükümlülükler doğrultusunda gerekli CBAM sertifikalarını satın alır. Sertifika fiyatları, AB ETS tahsisatlarının açık artırma fiyatları esas alınarak belirlenir.
- Sertifikaların teslim edilmesi: Beyan edilen ve ilgili kurallara göre hesaplanan emisyon miktarına karşılık gelen CBAM sertifikaları, mevzuatta belirtilen süreler içerisinde teslim edilir. Menşe ülkede ödenmiş uygun karbon bedelleri, belirlenen koşullar altında yükümlülüğün hesaplanmasında dikkate alınabilir.
Bu uygulama, karbon emisyonlarının maliyetlendirilmesini sağlayarak AB'nin iklim politikalarıyla uyumlu bir ithalat sistemi oluşturulmasını hedefler.
AB'ye kapsam dahilindeki ürünleri ihraç eden veya bu ürünlerin tedarik zincirinde yer alan şirketler öncelikle ürün ve faaliyetlerinin SKDM kapsamına girip girmediğini belirlemelidir. Ardından üretim süreçlerinden kaynaklanan emisyon verilerinin düzenli ve izlenebilir biçimde toplanması, hesaplama yöntemlerinin ilgili mevzuata uygun şekilde değerlendirilmesi ve tedarikçilerle veri paylaşım süreçlerinin oluşturulması önem taşır.
Enerji tüketiminin izlenmesi, verimlilik yatırımlarının değerlendirilmesi ve daha düşük emisyonlu üretim seçeneklerinin incelenmesi de hazırlık sürecinin parçaları olabilir. Şirketlerin yükümlülüklerini belirlerken güncel AB mevzuatına, yetkili kurumların açıklamalarına ve gerektiğinde uzman görüşüne başvurması gerekir.
Yeşil ekonomi, ekonomik büyümenin doğal kaynakların korunması ve çevresel etkilerin azaltılmasıyla birlikte ele alınmasını amaçlar. Yeşil dönüşüm ise bu yaklaşımın üretim, enerji, ulaşım ve tüketim süreçlerine uygulanmasını ifade eder. SKDM, belirli ürünlerin gömülü emisyonlarını ticaret süreçlerinde dikkate alarak düşük karbonlu üretime geçişi teşvik etmeyi amaçlayan düzenlemelerden biridir.
Mekanizmanın işletmeler üzerindeki etkisi ürün kapsamına, üretim yöntemine, emisyon yoğunluğuna ve geçerli mevzuata bağlıdır. Bu nedenle SKDM, şirketler açısından yalnızca bir raporlama konusu değil, aynı zamanda üretim süreçlerini ve rekabet koşullarını değerlendirme başlığı olarak da ele alınabilir